Progeria, kistik fibrozis, kaçış sendromu, mukopolisakkaridoz ve lizozomal depo hastalıkları… Bu isimleri birinci sefer duyuyor olabilirsiniz! Hatta birinci teşhis konulduğunda bile duyanın şaşırdığı, o nedir diye düşündüğü bir hastalık kümesi az hastalıklar. İçinde 7 binden fazla hastalık var ve ismi ender olsa da, aslında kapsadığı hasta sayısı epeyce yüksek. Dünyada 300 milyon, Türkiye’de ise 7 milyon kişi farklı farklı az hastalıklarla yaşıyor. Az denmesinin nedeni, toplamda 7 binden fazla çeşidinin olmasına karşılık, sık rastlanan hastalıklara nazaran görülme oranının düşük olması. Örneğin, alerjiler her 5 bebekten birinde görülürken, ender hastalıklar kapsamına giren ve kanama eğilimi yaratan hemofili hastalığına her 10.000 bebekte bir rastlanıyor.
Az hastalıkların sayısı gün geçtikçe artıyor o denli ki, her sene onlarca yeni hastalık bu listeye ekleniyor. Bu durumlar için farkındalık yaratmak için her yıl Dünya Az Hastalıklar Farkındalık Günü’ne özel etkinliklerle kamuoyunun dikkati çekilmeye çalışıyor. Türkiye’nin birinci merkezi olan Acıbadem Üniversitesi Az Hastalıklar ve Yetim İlaçlar Uygulama ve Araştırma Merkezi (ACURARE) Müdürü ve Tıbbi Genetik Ana Bilim Kolu Lideri Prof. Dr. Uğur Özbek isenadir hastalıklar konusunda araştırma yapmanın bilim dünyasına yeni katkılar sağladığı üzere, hastaların teşhis ve tedavisinde değerli muvaffakiyetler elde edildiğini belirtiyor.
En çok çocukları etkiliyor
Toplumda iki binde bir şahıstan daha az sıklıkta rastlanan hastalıkları tanımlayan az hastalıklar en çok çocukları etkiliyor. Yapılan araştırmalar, bu hastalıkların yüzde 75’inin çocuklarda görüldüğünü gösteriyor. Üstelik hayatı tehdit eden ve şimdi tedavisi bulunmayan kimi ender hastalıklarla dünyaya gelen her 3 bebekten biri, bir yaşından evvel hayatını kaybediyor. Yaşayanlar ise kronik fizikî ya da bilişsel pürüzlerle gayret etmek zorunda kalıyorlar. Bilhassa akraba evliliklerinin ağır görüldüğü ülkelerde, az hastalık oranının arttığına dikkat çeken Prof. Dr. Uğur Özbek, “Türkiye’de az hastalıkların sık görüldüğü ülkeler ortasında. Akraba evliliği oranının yüksek olması ender hastalıkların da Avrupa ülkeleri ve ABD’ye nazaran daha fazla görülmesine yol açıyor. Zira bu hastalıklar yüzde 80 oranında genetik nedenlerden kaynaklanıyor. Yüzde 20’sinin nedeninin çevresel ve öbür etkenler olduğu düşünülüyor ya da şimdi bilinmiyor. Bu nedenle akraba evliliğinin azalması nadir hastalıkların da önlenmesi açısından büyük ehemmiyet taşıyor” diye bilgi veriyor.
Pek çok mahzurun nedeni, az hastalık
Toplumun kıymetli bir kısmını etkileyen bu hastalıkların tesiri de çeşitli seviyelerde olabiliyor. Ender hastalıkların bireylerin hayatını tehdit edebildiğini ya da kronik bir pürüzle yaşamalarına neden olduğunu kaydeden Prof. Dr. Uğur Özbek, “Günlük hayatta karşımıza çıkan görme engellilik, orantısız uzunluk kısalığı, işitme kaybı, spastisite üzere bedensel ya da zihinsel engellilik yaratan durumların birçok az bir hastalıktan kaynaklanabiliyor.” diyor.
Birinci sorun teşhiste yaşanıyor
Dünyada yaklaşık 300 milyon kişi ‘nadir hastalık’ tarifine giren sıhhat problemleriyle yaşıyor. Oran olarak toplumun yüzde 6-8’ini etkileyen az hastalıklarla yaşamak zorunda olanların sayısı ülkemizde 7 milyona ulaşıyor. Tüm bu sayıların az hastalıkları, milyonların sorunu olarak görmemizi gerektirecek ciddiyette olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Uğur Özbek, kritik sürecin daha teşhis basamağında başladığını belirtirken kelamlarına şöyle devam ediyor:
“Nadir hastalıklar için birinci zorluk teşhis etabında başlıyor. Az hastalıklı bir bireyin ortalama teşhis müddetinin en az 4 yıl olduğu bilinmekte. Zira bu çeşit hastalıkları teşhis edebilecek uzmanlığa ve tecrübeye sahip tabiplerin sayısı son derece az. Kelam konusu ender hastalıklar olunca karşımıza çıkan ikinci kahır da tedavi ve takip etabı. Bu hastalıklar tüm dünyada çok az sayıda beşerde tanımlandığı için bu hususta tecrübe sahibi tabip ve sağlıkçı sayısı da az. Hastalar bu ender bulunan tabiplere erişebilseler bile bu sefer de yüksek tedavi ve ilaç sarfiyatı problemiyle yüz yüze geliyor.”
Bu hastalıkların ilacı da yetim
Bir ilacın geliştirilebilmesi ve piyasaya sürülmesi için yıllar süren uğraş ve ağır emek gerekiyor. Ender hastalıklar için ilaç üretmenin bir saygınlık ve etik sorunu olarak ele alınması gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Uğur Özbek, “Bu cins ilaçların araştırma-geliştirme ve üretimine yönelik talep az. Bu nedenle de ‘yetim ilaç’ olarak isimlendiriliyorlar. Ülkemizde hastalara ulaştırılan yetim ilaçlar açısından büyük oranda yurt dışına bağımlıyız.” diyor.
“Pandemi devri az hastalıkları olanları da etkiliyor”
Acıbadem Üniversitesi Ender Hastalıklar ve Yetim İlaçlar Uygulama ve Araştırma Merkezi (ACURARE) ve Acıbadem Üniversitesi Ender Hastalıklar Öğrenci Kulübü çevrim içi bir dizi aktiflik düzenliyor. Aktiflikte pandemi periyodunda bağışıklıkla ilgili doğumsal az hastalıklara sahip bireylerin sıkıntıları ve tahlil tekliflerini masaya yatıracaklarını anlatan Dr. Özbek, bilhassa pandeminin ender hastalıklar üzerine tesirlerinin vurgulanacağını belirtti. Prof. Dr. Uğur Özbek, “Pandemi, bu hastaların teşhis ve tedavisini olumsuz olarak etkiledi. Çünkü büyük oranda kronik hastalıklardan muzdarip bu hastalarımızın zati kısıtlı sayıda olan tedavi görecekleri merkezler pandemiden etkilendi ve ulaşılabilirliği azaldı. Bu ve bunun üzere etkenler nedeniyle üzere teşhis alma süreci uzadı ve tedavilerinde de aksama yaşandı. Hasebiyle pandemi koşuları nedeniyle hem teşhis hem de tedavi süreçlerinde kimi sıkıntılar yaşandı.” dedi.
Kaynak: (BHA) – Beyaz Haber Ajansı
Kaynak: Beyaz Haber Ajansı
